Apstrakt: U radu je izdvojeno nekoliko tematskih celina. U uvodnom izlaganju, istaknuta su neka obeležja starosti kao doba života i ukazano na porast broja starih stanovnika u svetu, kao i na posledice koje sa sobom nosi proces starenja stanovništva. Zatim su predstavljene pravne norme domaćeg zakonodavstva, kojima se na neposredan ili posredan način obezbeđuje socijalna zaštita ostarelih osoba kod nas i koje se nalaze u brojnim zakonskim i podzakonskim aktima, odlukama i drugim dokumentima. Naša država donela je i posebne strateške ciljeve populacione politike, gde su pored opštih strateških ciljeva propisani i oni koji se odnose na ostarelo stanovništvo.
Ključne reči: stare osobe; socijalna zaštita, Srbija, ageism.
1. Uvod
U društveno-humanističkim i prirodnim naukama konačno ne postoji jedinstven naučni stav o tome kada zapravo počinje fiziološko starenje.[1] Međutim, oko jednog pitanja, vezanog za starost i starenje, postoji saglasnost, a to je da nastaje značajan raskorak između opštih uslova života u starosti i specifičnih svojstava starog organizma. Verzar (Fritz Verzar) ukazuje na to da je eksperimentalna gerontologija „utvrdila da je smanjena sposobnost fizičkog i psihičkog prilagođavanja karakteristična promena u starenju. Ona je dalje utvrdila sužavanje horizonta stare osobe. Ove promene vode u oblast u kojoj socijalna gerontologija nalazi svoje redovne zadatke. Za stare osobe je osnovni doživljaj promena njihovog rada, na primer, penzionisanjem, promena okoline usled gubitka porodice ili smeštajem u starački dom, ili za one s hroničnim bolestima, u bolnicu. Ako možemo da steknemo razumevanje za ovo fiziološko starenje, onda možemo da damo korisnu podršku staroj osobi“.[2] Pri svemu tome, od osnovnog značenja je nepobitna medicinska činjenica da „čovek u toku svog života prelazi iz faze potpune zavisnosti (novorođenče-dete) kroz fazu nezavisnosti (odraslo-zrelo doba) u novu fazu zavisnosti (starost)…“ i da je „u socijalno-medicinskom smislu prva faza zavisnosti određena i u razvijenim zemljama dovedena do visokog stupnja savršenstva“, a da „druga faza – staračko doba – još uvek zahteva usavršavanje“. 4
Uticaj biološkog starenja organizma utiče na neminovnost fizioloških, a često i patoloških promena čovekovog organizma u starosti i stvaranja sasvim novih potreba koje je neophodno zadovoljiti da bi se dostigao određeni kvalitet života. Tako prirodni, biološki faktori neposredno utiču na promenu određenih društvenih okolnosti (materijalna ulaganja za adekvatno lečenje, obezbeđenje tuđe nege, nabavku lekova) u smislu promena stava okoline o potrebama starih osoba, ali i nužnosti usvajanja određenih zakonskih rešenja koja bi obezbeđivala suzbijanje različitih oblika viktimizacije ostarelih lica.
Zbog toga dolazi do povećavanja broja zahteva usmerenih prema zdravstvenim službama, penzionim fondovima i socijalnim davanjima, neophodnim za zadovoljenje prepoznatih potreba starih osoba. Izvesno je da postoje samo dva načina obezbeđenja socijalne sigurnosti u starosti. Jedan način je da se „prave zalihe“ sadašnjih dobara, što je, kako navode neki autori „neodgovarajuće, skupo, i ne može se primenjivati na usluge koje potiču od ljudi (npr. medicinska zaštita)“.[3] Drugi način za pojedince sastoji se u mogućnosti razmene sadašnjih dobara za potraživanja u budućnosti.[4] Da bi se ostvarili svi ti ciljevi, vlade su u obavezi da izrade niz programa sa jasno određenim pravcima delovanja. Tako je neophodno organizovati: promociju višegeneracijske porodice, razvijanje neformalne mreže za negu starih osoba, koncentraciju zdravstvene politike na degenerativne i hronične bolesti i reformu penzionog sistema.[5]
U mnogim modernim industrijskim društvima dosegnuti starost kao da podrazumeva pripadanje subordiniranoj grupi ljudi. Stari ljudi su često limitirani u svom učešću u društvenom, ekonomskom i političkom životu, što onemogućava njihov dovoljni uticaj u različitim sferama društvenog života, iako po broju oni nisu manjinska grupa. Većina uloga u socijalnoj strukturi savremenih društava ne pripada starim osobama i za njih obitava samo nekolicina regularnih, sankcijom zaštićenih mogućnosti za puno učešće u društvenom životu. Razvija se jedan stalni sukobljeni odnos između težnji starih osoba da im pripadnu određene uloge u društvu i težnji mlađeg dela stanovništva da im te uloge ne dodeli. Zato neki sociolozi položaj starih ljudi porede sa položajem adolescenata. Naime, njihove teškoće da se prilagode društvenim zahtevima su slične. Među njima često postoji osećanje beskorisnosti kao i spoznaja da njihove želje skoro niko ne prepoznaje. Sadašnjost je bitna za radno sposobno stanovništvo – stari ljudi iz sadašnje perspektive nemaju budućnost, a mladi tek treba da stupe na njeno tlo.
U tom smislu, život starih osoba često dobija marginalan karakter kao bitisanje ljudi koji se nalaze na “rubu” društvenog života. Uticaj njihovih svakodnevnih aktivnosti na tokove društvenog života ne može se ni legalističkim okvirom niti pak nekim opšte prihvaćenim moralnim normama definisati kao dominantan u procesu donošenja odluka koje bi menjale stvarnost.[6]
Brojčana zastupljenost ostarelih osoba kod nas, u odnosu na mlađu populaciju, upućuje da nijedno od navedenih pitanja i zaključaka iznetih u odnosu na proces starenja i status ostarelih osoba, kao univerzalne kategorije, nije nepoznato, niti nepostojeće, u nekom svom obliku i kod nas. U domaćoj opštoj i stručnoj javnosti sve je učestalije javno iskazivanje potrebe da se proces starenja bolje razume, da se dokuči značenje „bioloških granica čovekovog života, determinanata dugovečnosti, puteva za zdraviji život u trećem i četvrtom životnom dobu, tretmana bolesti koje otežavaju život u starosti, uloge stare osobe u modernom starom društvu…“[7]
Međutim, pitanja starenja i života u starosti ne ostaju samo u domenu socioloških, kriminoloških, viktimoloških ili medicinskih studija, rasprava i istraživanja. Ona su, pre svega, deo korpusa osnovnih ljudskih prava regulisanih eksplicitnim domaćim pravnim normama, koje je naša država uskladila sa svim ratifikovanim međunarodnim pravnim dokumentima, koji obuhvataju temeljna prava čoveka, kao što su: zabrana diskriminacije, pravo na život, zdravlje, održanje egzistencije, a posebno na zaštitu u domenu socijalnih potreba starih ljudi.
Vladavinu prava čini skup ideja i praktičnih postupaka u cilju promovisanja shvatanja da zakon treba da prevlada nasilje, da svim postupcima treba da bude upravljano na zakonit način, a ne arbitrarnom voljom ljudi. Pored nužnosti postojanja ideja koje inspirišu politička društva da prihvate vladavinu prava, takođe je neophodno obezbediti dobro utvrđenu praksu ugradnje principa vladavine prava, u cilju njihove primene u stvarnosti.[8]
Pravne norme domaćeg zakonodavstva, kojima se na neposredan ili posredan način štite prava i reguliše položaj ostarelih osoba kod nas, nalaze se u brojnim zakonskim i podzakonskim aktima, strategijama, odlukama i drugim dokumentima. Njihovo eksplicitno navođenje je neophodno i opravdano, kako bi se na najdosledniji način, po javnost izuzetno važno, na jednom mestu prikazali i analizirali svi dostupni, važeći dokumenti. Stiče se utisak da izvan postupanja stručne javnosti, u smislu njihove profesionalne okupacije, ne postoji dovoljno saznanja o raznovrsnosti, ali i razuđenosti pravnih normi kod nas koje se odnose na ostarele osobe. To su norme: o zabrani diskriminacije, iz oblasti krivičnog i građanskog zakonodavstva, o zdravstvenoj zaštiti, penzijskoj i invalidskoj sigurnosti, kao i o o socijalnoj zaštiti i obezbeđivanju socijalne sigurnosti građana. Naša država donela je i posebne strateške ciljeve populacione politike, gde su pored opštih strateških ciljeva, propisani i oni koji se odnose na ostarelo stanovništvo. Za sve pobrojane dokumente nije postojala pretenzija prikaza i analize po principima hijerarhije pravnih akata, već po predmetnom određenju i isticanju položaja ostarele kategorije stanovništva kod nas.
2. Strategije i različiti strateški ciljevi u domenu socijalne zaštite starih ljudi
Sama strategija predstavlja plan akcije osmišljen tako da se njime ostvaruje postavljeni cilj. Vlada Republike Srbije je nadležna da donese strategiju razvoja kojom utvrđuje stanje u oblasti iz nadležnosti Republike Srbije i mere koje treba preduzeti za njen razvoj (Zakon o vladi, čl. 45).11 Vlada je 2008. godine donela Nacionalnu strategiju održivog razvoja12 u kojoj, između ostalog, ističe da su „niske reproduktivne norme većine stanovništva dostigle kritične vrednosti i izazvale otvorenu depopulaciju i ubrzano demografsko starenje“. Dalje se u Strategiji konstatuje da stanovništvo Republike Srbije (bez AP KiM), prema svim obeležjima, može da se svrsta u grupu izrazito starih populacija. Udeo mladih je nizak i opada, dok je udeo starih visok i stalno raste. Na popisu stanovništva 2002. godine,
i postupku izdržavanja kazne, Pravni fakultet Univerziteta u Nišu, Centar za publikacije, Niš, 2007., str. 15.
- Zakon o vladi, „Sl. glasnik RS“, broj: 55/2005, 71/2005 – ispr., 101/2007 i
65/2008
- Nacionalna strategija održivog razvoja, „Sl. glasnik RS“, broj 57/2008
popisano je 1.177.000 lica mlađih od 15 godina, dok je starih osoba (65 i više godina) bilo ukupno 1.241.000. To je ujedno i prvi put u Republici Srbiji da je zabeležen veći broj starih nego mladih.[9]
Starenje i odliv stanovništva posebno ugrožavaju seoska područja Republike Srbije, u kojima se sa smanjenjem radno sposobnog stanovništva gubi sposobnost za održivo upravljanje prirodnim dobrima i za njihovo korišćenje na gotovo 85% državne teritorije.
Zato strateški ciljevi populacione politike obuhvataju i: zaustavljanje i/ili usporavanje nepovoljnih demografskih tendencija, tako što će se podsticati rađanje i stvarati uslovi za stabilizovanje broja stanovnika; stvaranje odgovarajuće politike rađanja i brige o mladima; uvažavanje starenja u svim aspektima politike razvoja; povećanje očekivanog trajanja života i povećanje broja godina u dobrom zdravlju.
Ističe se da postojeća mreža ustanova socijalne zaštite ne odgovara stvarnim potrebama korisnika i ne obezbeđuje odgovarajuće usluge. Uprkos brojnim izmenama regulative, suštinski reformski pomaci započeti su 2000. godine, i to u kontekstu decentralizacije i deinstitucionalizacije prethodno visokocentralizovanog sistema. Najznačajnije mere usmerene su ka poboljšanju položaja najranjivijih kategorija populacije, poput pojedinaca i porodica koji ne ostvaruju osnovnu socijalnu sigurnost, osobe sa invaliditetom, starih, dece bez roditeljskog staranja, žrtava porodičnog nasilja itd.
Bolje pristupanje socijalnim pravima i sistemu socijalne sigurnosti jeste preduslov socijalne kohezije, zajedno sa njenim unapređivanjem, radi uspostavljanja i dogradnje mehanizama i instituta kojima se promoviše socijalna jednakost. Iako je osnovni način obezbeđivanja socijalne kohezije adekvatno zaposlenje, suštinski su značajni i segmenti politika zaštite porodica s decom, brige o starima kao i podsticanja socijalne uključenosti (posredstvom programa stanovanja, zapošljavanja, obrazovanja i obuke, zdravstvene zaštite, materijalne pomoći i socijalnih službi). U tome, osim državnih organa, veliki udeo ima i civilno društvo, u prvom redu udruženja i sindikati.
Natprosečnom riziku od siromaštva izložene su i osobe koje imaju više od 65 godina (pri čemu su u najtežem položaju one bez penzijskih naknada), kao i deca. Stare osobe čine skoro četvrtinu ukupnog broja siromašnih, a 12,7 % dece je siromašno. Riziku siromaštva posebno su izložene starije žene u seoskim područjima. Nepismenost je najizraženija u starijoj ženskoj populaciji, među ženama koje imaju 65 godina i više i iznosi 36 %.
Mnoge od navedenih konstatacija u okviru Nacionalne strategije ponovljene su iz prethodno usvojenih strateških dokumenata ili su poslužile kao putokaz za dalju razradu i u drugim strategijama koje se predmetno, posredno ili neposredno odnose i na ostarele osobe. Ono što je interesantno jeste da je Nacionalna strategija o starenju[10] doneta pre Nacionalne strategije održivog razvoja, dakle još 2006. godine, uz konceptualnu usklađenost sa Preporukama i obavezama Madridskog međunarodnog plana akcije o starenju (2002) i Regionalnom strategijom njegove primene donete od Ekonomske komisije UN za Evropu, zatim Strategijom za smanjenje siromaštva (2003), kao i sa Zaključcima VI gerontološkog kongresa Jugoslavije (održanog od 10. do 12. maja 2002. godine u Vrnjačkoj Banji) za period do 2015. godine.[11]
Glavni cilj Nacionalne strategije o starenju je „stvaranje integralne i koordinirane politike, zasnovane na savremenim naučnim saznanjima i obavezama preuzetim iz navedenih dokumenata – koje će društvo i privredu Republike Srbije, pre svega, zdravstvenu i socijalnu zaštitu, tržište rada i obrazovanje, uskladiti sa demografskim promenama – kako bi se stvorilo društvo za sva životna doba, koje posebno teži da zadovolji potrebe i oslobodi neiskorišćene potencijale starijih ljudi“. Strategija se zasniva na sledećim osnovnim principima: doživotnog razvoja pojedinca; unapređenja i zaštite svih ljudskih prava i osnovnih sloboda; obezbeđivanja ekonomske i socijalne sigurnosti i kvaliteta života u starosti; omogućavanja pune integracije i participacije starijih osoba u zajednicu; eliminacije svih oblika društvenog zanemarivanja, usled opadanja funkcionalnih sposobnosti u starosti i invalidnosti; angažovanja na ostvarivanju rodne ravnopravnosti; poštovanja različitosti i posledično drugačijih potreba među populacijom starijih; promovisanja intergeneracijskog i intrageneracijskog transfera, solidarnosti i dijaloga; uspostavljanja partnerstva na svim nivoima: Vlade, nevladinog sektora, privatnog sektora i između samih starijih ljudi; ostvarivanja jednakih mogućnosti za sve; afirmisanja lične odgovornosti.
Polazeći od iznetih principa, utvrđuje se skup međusobno povezanih obaveza u različitim oblastima politike, organizovanih oko deset pravaca akcije i konkretnih mera koje iz njih slede, da bi se adekvatno odgovorilo na višestruke i isprepletene izazove i okolnosti nastale starenjem stanovništva, da bi Republika postala
društvo za sve generacije i starenje u dostojanstvu.[12]
Strategija razvoja socijalne zaštite[13] predviđa da će se razvoj socijalne zaštite odvijati kroz reformske procese koji se oslanjaju na međunarodne i evropske ciljeve opšteg ekonomskog i socijalnog razvoja društva, smanjenje siromaštva, kao i obezbeđenje kvalitetnije zaštite ranjivih grupa: dece, invalidnih i starijih osoba, kao i marginalizovanih grupa građana. Ukupne promene političkog, privrednog i vrednosnog sistema, kao i nepovoljna demografska kretanja, doveli su do narušene socijalne ravnoteže našeg društva. Posledice su veliki porast nezaposlenosti, siromaštva i socijalnog raslojavanja i povećana ugroženost dece, nemoćnih i starijih ljudi, usled smanjenih mogućnosti porodice i društva da ostvari svoju zaštitnu ulogu.
U Strategiji se ističe da je nedostatak raznovrsnih oblika podrške u prirodnom okruženju, kao i malih smeštajnih kapaciteta uočljiv i kod pružanja socijalnih usluga za ostarele osobe. Oko 7.800 korisnika je smešteno u domove. Izneta je tvrdnja da u pojedinim ustanovama postoje liste čekanja za prijem, a u nekim lokalnim zajednicama uopšte ne postoji mogućnost smeštaja, jer nema izgrađenih kapaciteta. Kvalitet usluga u postojećim ustanovama je neujednačen, ne obezbeđuje se uvek adekvatna podrška za očuvanje psihofizičkih potencijala korisnika i unapređenje kvaliteta njihovog života. Ove ustanove smeštaju znatan broj korisnika sa medicinskim indikacijama, psihijatrijskim problemima i hroničnim bolestima, sve do terminalnih stanja, često bez adekvatnih materijalnih i kadrovskih uslova.
Pravovremena i delotvorna zaštita dece, starih i osoba sa invaliditetom može se obezbediti izgradnjom politike socijalne zaštite koja aktivno prevenira nastanak socijalnih teškoća u društvu i usaglašenim delovanjem sistema socijalne i zdravstvene zaštite, sistema zapošljavanja, obrazovanja, policije i pravosuđa. U Stretegiji se ističe neophodnost izgradnje politike u oblasti socijalne zaštite, koja bi uključila aktivnosti Skupštine, Vlade, Ministarstva rada, zapošljavanja i socijalne politike, drugih relevantnih ministarstva, saveta Vlade i lokalnih samouprava, u preispitivanju i restrukturiranju sistema socijalne zaštite. Jedan od načina sastoji se u tome da se izrade usaglašeni strateški i akcioni planovi u užim oblastima, koje pripadaju socijalnoj zaštiti sa osobama sa invaliditetom, starijim osobama, žrtvama nasilja u porodici.
U Strategiji se model stručnog rada u postojećem sistemu socijalne zaštite opisuje kao klasičan medicinske pristup, koji je usmeren na utvrđivanje nedostataka i patoloških stanja i ponašanja pojedinca. Centralni stručni postupak je dijagnostički, usmeren prvenstveno na određivanje „kategorije“, odnosno karakteristične grupe korisnika, koja uživa određenu zaštitu, pa se ističe da su time potrebe nekih, posebno ranjivih grupa – dece i odraslih, na ovaj način ostale nedovoljno prepoznate. Istovremeno, izvesne dominantne pojave ili one koje se kao takve označe, ne sagledavaju se u složenom kontekstu socijalne, fizičke, emocionalne i finansijske situacije pojedinca, porodice i uže socijalne sredine. To je posebno uočljivo kod multiproblemskih porodica, dece sa smetnjama u razvoju, osoba sa invaliditetom i starijih osoba. Ovakav model je u suštini paternalistički, jer pasivizira i stigmatizuje korisnika, a ne uvažava snage i potencijale pojedinca i porodice i socijalne sredine.
Kao jedno od rešenja, Stretegija označava neophodnost podsticanja na razvoj privatnog sektora u pružanju socijalnih usluga. Te se usluge mogu komercijalizovati i njihov manjak je karakterističan na celoj teritoriji Republike Srbije. Otuda se u Strategiji navodi da su „kao pomoć svakodnevnom životu porodice radno aktivnih građana koje se angažuju u dnevnom zbrinjavanju dece sa rizicima u razvoju, invalidnih i starijih i nemoćnih osoba, neophodne raznovrsne i prihvatljive usluge“.
Značajan je i broj invalidnih i starijih građana koji žive u samačkim domaćinstvima. Cilj je da potencijalni korisnici, prema svojim potrebama i materijalnim mogućnostima, imaju odgovarajući izbor za korišćenje podrške, koja će im omogućiti produktivan i samostalan život u zajednici. Država mora obezbediti, uz kontrolu kvaliteta usluga, ravnopravan status ovim ustanovama u korišćenju budžetskih sredstava za pruženu uslugu korisniku, kao i podsticanje investicionih ulaganja radi pružanja usluga.
Nacionalna strategija za poboljšanje položaja žena i unapređivanje rodne ravnopravnosti,[14] između ostalog ističe da su osnovne teškoće u zapošljavanju žena neadekvatna kvalifikaciona struktura, diskriminacija po starosti veća nego za muškarce, pritisci radi odlaganja zaključenja braka i roditeljstva, seksualne ucene i drugo. Stoga je jedan od načina promovisanje politike zapošljavanja i rada, koja doprinosi usklađivanju radnih uslova i porodičnog života (evropski model „ravnoteže između karijere i porodice“), putem poboljšanja organizovanja nege starijih kao i hroničnih bolesnika, na primer, kao i sprovođenje javne kampanje za podsticanje muškaraca da podjednako učestvuju u ispunjavanju porodičnih obaveza, zajednički brinu o deci i o starim i bolesnim članovima porodice.
U ovoj Nacionalnoj strategiji određuje se da je nasilje prema ženama „svaki akt rodno zasnovanog nasilja, koji rezultira ili može da ima za posledicu fizičku, psihičku ili seksualnu povredu ili patnju žene, uključujući pretnje takvim radnjama, ograničenje ili proizvoljno lišenje slobode, bez obzira da li se dešava u sferi javnog ili privatnog života“. Nasilju su posebno izložene žene iz marginalizovanih i višestruko diskriminisanih grupa (Romkinje, žene sa invaliditetom, izbegle i raseljene žene, žrtve rata, žene koje žive u istopolnim zajednicama, žene sa psihički izmenjenim ponašanjem, žene zavisne od alkohola, droge i medikamenata, žene sa HIV/AIDS virusom, hronične bolesnice, migrantkinje, siromašne žene, ženska deca, starice, žene iz seoskih sredina i druge višestruko diskriminisane grupe).
Briga za zdravlje stanovništva Srbije predstavljena je u nekoliko posebnih strategija, čije se pojedine sadržajne celine odnose i na stare osobe. Strategija javnog zdravlja Republike Srbije[15] predstavlja podršku ispunjavanju društvene brige za zdravlje, obezbeđivanju uslova u kojima stanovništvo može da bude zdravo i čini osnovu za donošenje odluka o akcijama za unapređenje zdravlja i kvaliteta života stanovništva Republike Srbije. Strategija, između ostalog, predviđa i izradu novih, reviziju postojećih, implementaciju i evaluaciju programa namenjenih određenim populacionim grupama, posebno ženama, deci, radno aktivnom stanovništvu i starim osobama.
Zatim, u Strategiji razvoja zaštite mentalnog zdravlja[16] ističe se da je u opštem nedostatku resursa u zemlji neophodno da se identifikuju posebno ugrožene grupe čije mentalno zdravlje je pod rizikom. Te grupe uključuju: školsku populaciju, starije osobe, izbeglice ili pripadnike manjinskih grupa. Iznosi se tvrdnja da prema podacima SZO, ali i podacima iz sprovedenih domaćih istraživanja, veliki broj starih osoba ima mentalne poremećaje. Pa ipak, službe za zaštitu mentalnog zdravlja starih su nerazvijene u našoj sredini, kao i u većem delu sveta, odnosno one su nespremne da se suoče sa izazovom populacije koja stari. Postoji nedostatak obrazovanog kadra, nedostatak motivacije za bavljenje ovom oblašću i nedostatak mreže službi u kojima bi se zbrinjavale stare osobe sa mentalnim poremećajima.
U Strategiji je istaknuta neophodnost da se zaustavi diskriminacija po godinama starosti, da se promoviše autonomija života pojedinca, kao i mogućnost nezavisnog življenja starih osoba i da se omogući njihovo učešće u svim značajnima segmentima društva. Zbog toga je neophodno da se zaštita mentalnog zdravlja populacije starih osoba odvija u zajednici, bazirana na identifikovanim potrebama korisnika i njihove okoline, od strane stručnjaka i društva. Ta zaštita uključuje preventivne intervencije, kao alternativu, odnosno dopunu tradicionalnim kliničkim službama. Treba stvoriti mrežu ustanova u kojima se na različite načine zbrinjavaju stare osobe, uz neophodnu kontinuiranu edukaciju stručnjaka i društva u celini. Antistigma kampanje su važne za ovu populaciju (stare osobe sa mentalnim poremećajima su dvostruko stigmatizovane – zbog starosti i samih mentalnih poremećaja).
Inače, u Strategiji je naglašeno da se sistemi zaštite mentalnog zdravlja u regionu moraju štititi kao bilo koja druga ljudska prava i da efikasno reagovanje na individualne i društvene posledice tragičnih istorijskih događaja i razaranja društva treba da spreči uticaj posebno kod vulnerabilnih grupa, kao što su deca i mladi ljudi, žene i starije osobe.
U Strategiji za prevenciju i kontrolu hroničnih nezaraznih bolesti[17] ističe se podatak iz 2006. godine da u Republici Srbiji 16,8% odraslih stanovnika ima reumatske poremećaje, preko 40% ima ili je imalo bolove u zglobovima, a više od 50% bolove u leđima. Ovi poremećaji zdravlja se javljaju u svakom životnom dobu i predstavljaju najčešći uzrok invalidnosti, ali je bitno da njihova učestalost raste sa starenjem. Sledeći podatak koji se odnosi na stare osobe i veću izloženost pojavi hroničnih nezaraznih bolesti je da drugu grupu sa natprosečnim rizikom siromaštva u Srbiji predstavljaju lica starija od 65 godina, čiji je relativni rizik siromaštva bio za 13,4% veći u odnosu na rizik siromaštva ukupne populacije.
Još jedan važan dokument je Strategija za palijativno zbrinjavanje,[18] koja se ocenjuje kao dokument od nacionalnog značaja za utvrđivanje celovite i usklađene politike države, u cilju razvoja zdravstvenog sistema Republike Srbije. Palijativno zbrinjavanje je pristup koji poboljšava kvalitet života pacijenta i porodice, suočavajući se sa teškoćama koje prate bolesti koje ugrožavaju život, kroz prevenciju i otklanjanje patnje, putem ranog otkrivanja i nepogrešive procene i lečenja bola i drugih teškoća: fizičkih, psihosocijalnih i duhovnih (Svetska zdravstvena organizacija 2002. godine). Razlozi za donošenje Strategije su rastuće potrebe za ovim vidom zdravstvene zaštite, nastale kao posledica starenja stanovništva Republike Srbije i sve većeg broja obolelih od bolesti koje imaju progresivni tok (kardiovaskularnih bolesti, malignih bolesti, šećerne bolesti, neuromuskularnih, cerebrovaskularnih bolesti), HIV/AIDS-a, saobraćajnog traumatizma i dr. Razmatranje zdravstvenih i socijalnih potreba stanovništva, odnosi se i na podatak da u Republici Srbiji ima 947.000 domaćinstava sa osobama starijim od 65 godina (37,5% od ukupnog broja domaćinstava). Takođe, većinu samačkih domaćinstava u Republici Srbiji čine staračka domaćinstva. U 52,8% slučajeva staračka domaćinstva čine osobe starije od 65 godina, a u 23,9% slučajeva to su domaćinstva sa osobama starosti između 50 i 64 godine. Najveći procenat stanovništva, koji bez pomoći druge osobe ne može da obavlja aktivnosti vezane za ličnu negu, jesu osobe starosti od 65 do 74 godine.
Strategija unapređenja položaja osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji[19] namenjena je realizaciji aktivnosti koje vode većoj uključenosti osoba sa invaliditetom u društvene tokove, čime se direktno doprinosi unapređenju položaja ne samo osoba sa invaliditetom, već i drugih osetljivih grupa (na primer stare osobe, deca, nacionalne manjine, ruralno stanovništvo, talentovani učenici itd.).
Strategija za upravljanje migracijama[20] određuje upravljanje migracijama kao uređenim sistemom koji sačinjavaju jasna migraciona politika i plansko i organizovano upravljanje migracionim tokovima, uz odgovarajući doprinos regulisanju migracija na regionalnom i globalnom nivou. Objašnjavajući unutrašnja migraciona kretanja, u Strategiji je navedeno da je tokom devedesetih godina prošlog veka došlo do brojnih društveno-ekonomskih i političkih promena, koje su uticale na dinamiku stanovništva i pojačale uticaj decenijama neprekidne migracije iz sela ka gradu. Iako su sela demografski starija, proces demografskog starenja je brži u gradskim sredinama, zbog povratnog efekta upravo tih kretanja. Zahvaljujući prilivu mladih, sposobnih za rad, koji su dolazili sa sela, gradovi su imali bolju demografsku strukturu. Protekom vremena, najveći deo tih generacija ušao je u grupu starog stanovništva, a broj dece u njihovim porodicama je bio manji nego na selu, daleko ispod potreba prostog obnavljanja stanovništva. U dokumentu se dalje konstatuje da nastavak ovog trenda treba očekivati i u narednom periodu. Ranije izražena nepovoljna demografska situacija sa starenjem u AP Vojvodina i istočnom delu Republike Srbije se tokom poslednjih dvadeset godina proširila na celu Republiku Srbiju. Na to su uticale ekonomske migracije, sa jedne strane i prisilne migracije intezivirane tokom devedesetih godina prošloga veka, sa druge strane.
Stare osobe posredno su predmet interesovanja i u Strategiji za razvoj poljoprivrede Srbije,[21] u kojoj se ističe da su teškoće ruralnih oblasti različite. Stanovništvo koje ostaje često je relativno staro i prilično se teško prilagođava novim okolnostima i više zavisi od javnih usluga, a posebno od zdravstvene službe.
Strategija razvoja obrazovanja odraslih u Republici Srbiji[22] je poziv na stvaranje kulture učenja, društvene organizacije i ekonomije zasnovane na znanju i unapređenju sposobnosti i postignuća odraslih ljudi. I u ovom dokumentu se ističe podatak da se stopa prirodnog priraštaja drastično smanjuje, dok se prosečno trajanje života produžava, što ima za posledicu konstantno uvećanje broja osoba starijih od 60 godina u ukupnoj populaciji. Stoga, sistem obrazovanja odraslih treba da bude dostupan svim kategorijama odraslih. On je otvoren prema različitim društvenim grupama i kategorijama stanovništva, kao što su: siromašni, izbeglice, odrasli sa posebnim potrebama, pripadnici manjinskih grupa, dugoročno nezaposleni, odrasli mladi ljudi bez kvalifikacije, žene, stariji radnici koji se suočavaju sa rizikom gubitka posla, visoko obrazovani koji ostaju bez posla, kao i druge kategorije visokoobrazovanih odraslih koji imaju potrebu za stručnim usavršavanjem.
Izvesna pitanja ostarelih osoba, posebno onih koje pripadaju drugim nacionalnostima, odnosno nacionalnim manjinama, poput Roma, opisana su u Strategiji za unapređivanje položaja Roma u Republici Srbiji.[23] Strategija postavlja osnove za unapređivanje položaja Roma u Republici Srbiji i smanjenje razlike između romske populacije i ostalog stanovništva i za identifikovanje i primenu mera afirmativne akcije u oblastima obrazovanja, zdravlja, zapošljavanja i stanovanja. Starosna struktura i prosečna starost Roma se značajno razlikuju u odnosu na opštu populaciju. Najveći broj Roma čine deca mlađa od šest godina (nešto više od 11% ukupnog romskog stanovništva), a zastupljenost po starosnim grupama zatim progresivno opada. Indeks starenja romske populacije iznosi 0,15, što je potpuno suprotno od indeksa starenja ukupne populacije u Republici Srbiji, koji iznosi 1,01. Prosečna starost romskih žena i muškaraca je približno ista (27,6 godina za žene i 26,7 godina za muškarce), što je za 14 odnosno za 12 godina niže od prosečne starosti žena i muškaraca u Republici Srbiji. Procenjuje se da je životni vek Roma za oko 10 do 12 godina kraći u odnosu na opštu populaciju. Posebno su ugroženi najmlađa deca, žene u generativnom periodu i stari Romi, zatim stare žene (koje su u 80% slučajeva nepismene), mlade majke, samohrane majke i deca. Ženske romske organizacije i lokalni zdravstveni centri treba da organizuju edukaciju mladih majki i mladih, sredovečnih i starijih Romkinja u vezi sa zdravstvenim pitanjima, uz adekvatan pristup i na romskom jeziku.
Strategija razvoja zvanične statistike u Republici Srbiji u periodu od 2009. do 2012. godine[24][25] doneta je u procesu intenzivnih aktivnosti na planu harmonizacije sa standardima i praksom Evropske unije. Zvanična statistika treba da sprovede popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2011. godine, u skladu sa međunarodnim preporukama, s tim da se prethodno planira probni popis 2009. godine. Popisom će se obezbediti mnogobrojni statistički indikatori, a među njima i broj i teritorijalna distribucija ukupnog stanovništva i stanovništva po grupacijama u okviru određenih starosnih granica. Takođe, treba razviti statistiku, u kojoj će se jedan od indikatora održivog razvoja odnositi na starenje društva.
3. Norme o zabrani diskriminacije
Ustav Republike Srbije[26] u čl. 21 pod nazivom „Zabrana diskriminacije“ propisuje da su pred Ustavom i zakonom svi jednaki. Svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije. Zabranjena je svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta. Ne smatraju se diskriminacijom posebne mere koje Republika Srbija može uvesti radi postizanja pune ravnopravnosti lica ili grupe lica koja su suštinski u nejednakom položaju sa ostalim građanima.
Opšta zabrana diskriminacije, oblici i slučajevi diskriminacije, kao i postupci zaštite od diskriminacije uređeni su Zakonom o zabrani diskriminacije.[27] U ovom zakonu: izrazi „diskriminacija“ i „diskriminatorsko postupanje“ označavaju svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva), u odnosu na lica ili grupe, kao i na članove njihovih porodica ili njima bliska lica, na otvoren ili prikriven način, a koji se zasniva na rasi, boji kože, precima, državljanstvu, nacionalnoj pripadnosti ili etničkom poreklu, jeziku, verskim ili političkim ubeđenjima, polu, rodnom identitetu, seksualnoj orijentaciji, imovnom stanju, rođenju, genetskim osobenostima, zdravstvenom stanju, invaliditetu, bračnom i porodičnom statusu, osuđivanosti, starosnom dobu, izgledu, članstvu u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama i drugim stvarnim, odnosno pretpostavljenim ličnim svojstvima (član 2. st. 1. tač. 1).
U glavi III Zakona pod nazivom „Posebni slučajevi diskriminacije“ propisano je da je zabranjeno diskriminisati lica na osnovu starosnog doba. Stari imaju pravo na dostojanstvene uslove života bez diskriminacije, a posebno, pravo na jednak pristup i zaštitu od zanemarivanja i uznemiravanja u korišćenju zdravstvenih i drugih javnih usluga (član 23.).
Zakonom su predviđene i kaznene odredbe za nepoštovanje zabrane diskriminacije. Tako, u glavi VIII propisane su „Kaznene odredbe“ kojima je predviđeno kažnjavanje novčanom kaznom od 10.000 do 100.000 dinara za prekršaj pravno lice ili preduzetnik ako zanemaruje ili uznemirava lice na osnovu starosnog doba u pružanju zdravstvenih ili drugih javnih usluga (član 23. stav 1.), dok će se novčanom kaznom od 5.000 do 50.000 dinara kazniti za prekršaj odgovorno lice u pravnom licu, odnosno u organu javne vlasti, kao i fizičko lice (član 58.).
Zakonom o radu[28] takođe su propisana izvesna prava zaposlenih[29] i opšta zaštita zaposlenih[30] koja se neposredno odnose na pitanja starosti, kao i zabrana diskriminacije onih koji traže zaposlenje ili su već zaposleni, između ostalog i po pitanju starosti.
Odredbe Zakona o radu jasno propisuju zabranu diskriminacije. Naime, zabranjena je neposredna i posredna diskriminacija lica koja traže zaposlenje, kao i zaposlenih, s obzirom na pol, rođenje, jezik, rasu, boju kože, starost, trudnoću, zdravstveno stanje, invalidnost, nacionalnu pripadnost, veroispovest, bračni status, porodične obaveze, seksualno opredeljenje, političko ili drugo uverenje, socijalno poreklo, imovinsko stanje, članstvo u političkim organizacijama, sindikatima ili neko drugo lično svojstvo (član 18.). Pri tome, neposredna diskriminacija, u smislu Zakona, jeste svako postupanje uzrokovano nekim od osnova iz člana 18. kojim se osoba koja traži zaposlenje, kao i zaposleni, stavlja u nepovoljniji položaj u odnosu na drugu osobu u istoj ili sličnoj situaciji. Posredna diskriminacija postoji kada određena naizgled neutralna odredba, kriterijum ili praksa stavlja ili bi stavila u nepovoljniji položaj u odnosu na druge osobe – osobu koja traži zaposlenje, kao i zaposlenog, zbog određenog svojstva, statusa, opredeljenja ili uverenja iz člana 18. Zakona (član 19.). Takođe, Zakonom je propisano da je diskriminacija iz člana 18. zabranjena u odnosu na: 1) uslove za zapošljavanje i izbor kandidata za obavljanje određenog posla; 2) uslove rada i sva prava iz radnog odnosa; 3) obrazovanje, osposobljavanje i usavršavanje; 4) napredovanje na poslu; i 5) otkaz ugovora o radu. Odredbe ugovora o radu kojima se utvrđuje diskriminacija po nekom od osnova iz člana 18. ovog Zakona ništave su (član 20.).
Zabrana diskriminacije propisana je i odredbama Zakona o zdravstvenoj zaštiti,34 u kome se u članu 20. propisuje načelo pravičnosti zdravstvene zaštite. Ovo načelo se ostvaruje zabranom diskriminacije prilikom pružanja zdravstvene zaštite po osnovu rase, pola, starosti, nacionalne pripadnosti, socijalnog porekla, veroispovesti, političkog ili drugog ubeđenja, imovnog stanja, kulture, jezika, vrste bolesti, psihičkog ili telesnog invaliditeta.
profesionalnih ili drugih oboljenja može da radi samo zaposleni koji, pored posebnih uslova utvrđenih pravilnikom, ispunjava i uslove za rad u pogledu zdravstvenog stanja, psihofizičkih sposobnosti i doba života, u skladu sa zakonom (čl. 82).
34 Zakon o zdravstvenoj zaštiti, „Sl. glasnik RS“, broj: 107/2005 i 72/2009 – dr.
zakon
4. Norme o socijalnoj i zdravstvenoj zaštiti, penzijskoj i invalidskoj sigurnosti
Zakon o socijalnoj zaštiti i obezbeđivanju socijalne sigurnosti građana[31] propisuje pravo na smeštaj u ustanovu socijalne zaštite penzioneru i drugoj staroj osobi[32] koja zbog nepovoljnih: zdravstvenih, socijalnih, stambenih i porodičnih prilika nije u mogućnosti da živi u porodici, odnosno u domaćinstvu. Smeštaj u ustanovu socijalne zaštite vrši se po rešenju centra za socijalni rad, donetom na osnovu nalaza i mišljenja odgovarajućeg stručnog tima centra o neophodnosti smeštaja. Nalaz i mišljenje treba da sadrži ocenu da su ispunjeni propisani uslovi (čl. 37 st. 1), kao i konstataciju da je centar blagovremeno ispitao mogućnost i preduzeo mere da se obezbedi vaninstitucionalni oblik zaštite i da je, u konkretnom slučaju, smeštaj u ustanovu socijalne zaštite najcelishodniji oblik zaštite (čl. 37).
Smeštaj u ustanovu socijalne zaštite ostvaruje se upućivanjem korisnika u odgovarajuću ustanovu, u kojoj se obezbeđuje:[33] zbrinjavanje (stanovanje, ishrana, odevanje, nega, pomoć i staranje), vaspitanje i obrazovanje, osposobljavanje za određene radne aktivnosti i zdravstvena zaštita u skladu sa posebnim propisima,[34] radno-okupacione, kulturno-
zabavne i rekreativno-rehabilitacione aktivnosti i usluge socijalnog rada. Izuzetno, smeštaj se može vršiti i u stacionarnoj zdravstvenoj ustanovi, koja ispunjava uslove za pružanje usluga smeštaja, kao i u domovima učenika, odnosno studenata kada se korisnik upućuje na osposobljavanje za rad, na osnovu ugovora o pružanju usluga koji zaključuje centar za socijalni rad sa odgovarajućom ustanovom, po pribavljenom mišljenju ministarstva nadležnog za socijalna pitanja (član 36).
Uloga centra za socijalni rad, kao uputne ustanove, za ostvarenje prava na smeštaj u ustanovu socijalne zaštite, neposredno je normirana Pravilnikom o organizaciji, normativima i standardima rada centara za socijalni rad.[35] Centar je dužan da svoj rad organizuje na način kojim omogućava dostupnost usluga svima onima kojima su one potrebne, sa posebnom pažnjom usmerenom na ranjive grupe (deca, stari, invalidi, pripadnici manjinskih grupa i dr.) (član 8). Zaposleni na ovim poslovima obavljaju i poslove informisanja, pravnog savetovanja, te učešća u proceni, planiranju i realizaciji usluga i mera socijalne i starateljske zaštite, u saradnji sa zaposlenim stručnim radnicima na poslovima zaštite dece i omladine, odnosno odraslih i starih osoba (član 20). Kao jedna od unutrašnjih organizacionih jedinica pri centrima za socijalni rad obrazuju se i služba za zaštitu odraslih i starih, ukoliko je na stručnim poslovima u centru angažovano najmanje deset zaposlenih sa odgovarajućom stručnom spremom (čl. 24).
Ministarstvo za rad i socijalna pitanja donelo je i Odluku o mreži ustanova socijalne zaštite za smeštaj korisnika.[36] Ustanove socijalne zaštite za smeštaj korisnika osnivaju se radi ostvarivanja prava smeštaja u ustanovu socijalne zaštite i smeštaja u drugu porodicu, koja su zakonom utvrđena kao prava od opšteg interesa. Ustanove socijalne zaštite za smeštaj starih osoba dužne su da, u roku od šest meseci od dana stupanja na snagu ove odluke, usklade broj i strukturu zaposlenih i broj i strukturu korisnika sa kapacitetima utvrđenim ovom odlukom.
Radi uspostavljanja kriterijuma i merila za utvrđivanje cena usluga u ustanovama socijalne zaštite za smeštaj korisnika koje osniva Republika i u centrima za socijalni rad kada obezbeđuju smeštaj korisnika, kao i cena usluga smeštaja u drugu porodicu i cena programa rada centra za socijalni rad u delu poslova koji se odnosi na vršenje javnih ovlašćenja, Vlada je donela Pravilnik o kriterijumima i merilima za utvrđivanje cena usluga u oblasti socijalne zaštite koje finansira Republika.[37] Mesečna naknada za izdržavanje odrasle i stare osobe u hraniteljskoj porodici utvrđuje se jednom godišnje u iznosu od 40% od iznosa prosečne zarade bez poreza i doprinosa po zaposlenom u Republici ostvarene u junu mesecu tekuće godine i usklađuje se svakog meseca sa indeksom troškova života. Mesečna naknada za rad hranitelja koji obezbeđuje smeštaj odrasle i stare osobe iznosi 20% od prosečne zarade bez poreza i doprinosa ostvarene po zaposlenom u Republici u prethodnom mesecu (član 10b. stav 1. i stav 4).
U cilju staranja o socijalnom položaju ostarelih osoba, Ministarstvo za rad i socijalna pitanja donelo je 2007. godine Odluku o obrazovanju Saveta za pitanja starosti i starenja,[38] čiji su zadaci da: razmatra pitanja starenja, društvenog i ekonomskog položaja starih osoba, mogućnosti korišćenja njihovih radnih i stvaralačkih potencijala i učešća u razvoju društva, privrednom i javnom životu; pokreće odgovarajuće inicijative za unapređenje saradnje sa državnim organima, stručnim, humanitarnim i strukovnim organizacijama i udruženjima radi poboljšanja kvaliteta života u starosti, razmatra pitanja unapređenja naučnih i stručnih disciplina u oblasti gerontologije, pokreće inicijative za izmene i dopune propisa koji regulišu pitanja od značaja za socijalnu sigurnost i kvalitet života u starosti i predlaže unapređivanje i usmeravanje međunarodne saradnje u ovoj oblasti. Savet je obrazovan za period od četiri godine. U odluci su i taksativno navedene osobe koje se imenuju u Savet. Savet je obavezan da dostavlja izveštaje o radu nadležnim odborima, odnosno ministarstvu.
Prema odredbi Zakona o penzijskom i invalidskom osiguranju[39] u čl. 3 predviđeno je da se obaveznim penzijskim i invalidskim osiguranjem obezbeđuju prava za slučaj starosti, invalidnosti, smrti i telesnog oštećenja. Zakon propisuje i dobrovoljno penzijsko i invalidsko osiguranje, koje određuje kao osiguranje kojim se, na osnovu ugovora, mogu obezbediti prava za slučaj starosti, invalidnosti, smrti i telesnog oštećenja ili veći obim tih prava od obima utvrđenog ovim zakonom, kao i druga prava iz ovog osiguranja (član 4). Za slučaj starosti, Zakon propisuje pravo na starosnu penziju (član 18. stav 1. tač. 1).[40]
U oblasti zdravstvene zaštite, u članu 68. Ustavom se propisuje da svako ima pravo na zaštitu svog fizičkog i psihičkog zdravlja. Deca, trudnice, majke tokom porodiljskog odsustva, samohrani roditelji sa decom do sedme godine i stari ostvaruju zdravstvenu zaštitu iz javnih prihoda, ako je ne ostvaruju na drugi način, u skladu sa zakonom.
Zakon o zdravstvenoj zaštiti u članu 11. propisuje da se u Srbiji ostvaruje društvena briga za zdravlje, pod jednakim uslovima i to obezbeđivanjem zdravstvene zaštite grupacija stanovništva koje su izložene povećanom riziku oboljevanja, zatim zdravstvenom zaštitom osoba u vezi sa sprečavanjem, suzbijanjem, ranim otkrivanjem i lečenjem bolesti od većeg socijalno-medicinskog značaja, kao i zdravstvenom zaštitom socijalno ugroženog stanovništva. Zdravstvena zaštita obuhvata posebno osobe starije od 65 godina života. Zakonom je predviđeno i osnivanje posebnih zavoda za gerontologiju, kao zdravstvenih ustanova u kojima se obavlja zdravstvena zaštita starih osoba i sprovode mere za očuvanje i unapređenje zdravlja i prevenciju bolesti ove populacione grupe, kao i obavljanje delatnosti kućnog lečenja i nege, palijativnog zbrinjavanja i rehabilitacije starih osoba (član 106).
Takođe, Zakon propisuje da su broj i starosna struktura stanovništva, kao i zdravstveno stanje stanovništva, između ostalog, važni prilikom osnivanja zdravstvenih ustanova sredstvima u državnoj svojini (član 47). Osim toga, zdravstveni radnik, korisnik starosne penzije, uz saglasnost komore zdravstvenih radnika može osnovati rad privatne prakse (član 55).
Zaključna razmatranja
Produženje trajanja ljudskog veka značilo je stalno povećavanje broja starih osoba u odnosu na ukupnu populaciju jedne zemlje.[41] Zato u fenomenu starenja mora da se razlikuje starenje individue od starenja populacije. Činom rođenja svaka osoba počinje da stari sa daljim protekom vremena, pri čemu se kod nje ispoljava niz promena u fizičkim i mentalnim osobinama, kao i u društvenim funkcijama koje obavlja. S druge strane, “starenje stanovništva je takav demografski proces koji se odvija u sklopu menjanja starosne strukture, pod dejstvom smanjenja nataliteta i produžavanja trajanja života”.[42]
Položaj starih osoba u društvu je pre svega uslovljen njihovom radnom neaktivnošću i teretom koji predstavljaju za aktivne.[43] Proces starenja radne snage neposredno utiče na nastajanje brojnih ekonomskih posledica. Naime, ekonomski razvoj je uslovljen postojanjem mobilne i fleksibilne radne snage, koja podrazumeva brzo menjanje posla, prihvatanje inovicija u znanju ili jednostavno prelaženje na neko novo zanimanje. Dalje, starenje radne snage utiče na obim nezaposlenosti u uslovima negativnog rasta stanovništva, kao i na promenu nivoa i strukture individualne i porodične potrošnje, s jedne i preko promena u potrebama za uslugama u pojedinim sektorima (obrazovanje, na primer), s druge strane.[44]
Uopšte posmatrano, među 25 demografski najstarijih zemalja u svetu, sa izuzetkom Japana, sve su iz Evrope, koju Amerikanci već dugo nazivaju „Starim svetom“. Srbija je među državama sa najstarijim stanovništvom jer šestinu njenih stanovnika čine osobe od 65 godina i starije, odnosno naša zemlja se sa 15,7 odsto starijih od 65 godina nalazi na četvrtom mestu na listi najstarijih populacija u svetu.
Uprkos činjenici da je sredinom prošlog veka Srbija spadala u mlađe populacije Evrope, u drugoj polovini prošlog veka konstantno je rastao i apsolutni broj i udeo starog stanovništva, posebno u centralnoj Srbiji i Autonomnoj pokrajini Vojvodini. Iako je proces globalnog starenja karakterističan za sve evropske zemlje, kod nas se ovaj proces razvija znatno brže. Kao ilustracija može se izneti podatak da je 1950. godine u Srbiji živelo 235.000 ljudi starijih od 65 godina, a u drugoj polovini prošlog veka 924.000. Prema rezultatima popisa iz 2002. godine, više od 900.000 osoba u centralnoj Srbiji i oko 300.000 u Vojvodini staro je 65 i više godina. Procenjuje se da će se proces populacionog starenja kontinuirano nastaviti u prvoj polovini 21. veka i da će se broj osoba starih 65 i više godina povećati za trećinu u 2052. godini. U 2000. godini je u Srbiji bilo skoro četiri puta više starih nego pre pet decenija, dok je u istom periodu u Evropi taj broj povećan za „samo“ 137 odsto (1,37 puta). Ukoliko se takva tendencija nastavi, 2050. godine u Srbiji (bez Kosova i Metohije) živeće čak 41% starog stanovništva. Procene Centra za demografska istraživanja su da će se smrtnost u prvoj polovini 21. veka, ipak, smanjivati, odnosno da će se produžiti život starijeg sredovečnog i starog stanovništva. Tako će se broj starijih od 65 godina povećati za trećinu, a njihov udeo u ukupnom stanovništvu kretaće se od 18,7 do 27,5 odsto. Broj osoba starijih od 80 godina za pola veka će se utrostručiti i predstavljaće četvrtinu ukupnog broja starih, odnosno njihov udeo u ukupnoj populaciji povećaće se sa 1,9 na 6,2 odsto. To znači da će Srbija početak druge polovine ovog veka dočekati kao država starih ljudi, pošto će, sudeći po procenama, stariji od 65 godina nadmašiti brojčano populaciju mlađu od 15 godina.49
Predstavljanje samo dela podataka o posledicama starenja stanovništva i dalje prenebregava vremenski objektivno uslovljenu
Takođe videti članak: Stevanović, R., „Starenje i demografska starost stanovništva Crne Gore“, Socijalna misao, Beograd, br. 7-8/1995., str. 159-169.
49 Navedeno prema članku: „Broj starih ljudi u Srbiji raste“, http://www.bgdcafe. com/modules.php?name=News&file=print&sid=5654, pristup: 17.10.2007.
činjenicu da su svi aktivni budući neaktivni. Stare osobe su svoj doprinos društvenom napretku već dale i zato u toku trajanja trećeg i četvrtog doba imaju puno pravo da od društva očekuju zaštitu i pomoć. Otuda potiču osnovna obeležja socijalnog položaja starih ljudi koja u sebi nose rizik diskriminacije/viktimizacije po njih.
Miomira Kostić, Ph.D.
Associate Professor, University of Niš, Law School
soCial pRoTeCTion oF eldeRly peRsons in seRBia
summary
The status position of the elder persons, in some specific conditions of the social environment, is limited by their unemployed position and economical, emotional and social load for the younger. But there is an objective gradualy limited fact that all active persons are future unactive part of the population. The elder persons have already given their contribution to the social progress, so during the „third“ and the „fourth“ period of their lifes, they have all rights to expect help and protection from the society. If young persons have power of making decisions and running the social courses, than influencing to the social position of elder, they also influence to the quality of their own future. In this article, there are several different parts. At the introduction, as in the first part of the article, there are some characteristics of the old age. Also, it is pointed out that the number of old persons is greater every day, as the world’s phenomenon, as well as the consequences of that fact. Than, after that it is pointed out on the Serbian legislative which directly or indirectly makes the position of social security of elderly persons, in great numbers of legislative acts and state strategies.
Key words: elder, social security, discrimination, ageism, victimity, prevention, Serbia
[1] Prema Kogoju, fiziološko starenje započinje nakon 50 godine života, ali navodi mišljenje Šeldona koji smatra da starost počinje kod muškaraca sa 65 godina života, a kod žena sa navršenih 60 godina. Baumgartner „poznaje presenescenciju u periodu od 45 do 50 godina života, senescenciju ili period mirovanja od navršene 68-80 godine života i senijum od 80 godina života. Kogoj, F., ibid. cit. u: Manojlović, P., Starenje i život u starosti (Stanje i karakteristike proteklog perioda i projekcije do 2000. godine), Institut za socijalnu politiku, Beograd, 1981., str. 5.
[2] Fritz Verzar, „Stari i novi putevi istraživanja o starenju“, Das Mediziniche Prisma 2/68, Jugoslovensko izdanje „Istraživanje o starenju“, cit. u: Manojlović, P., op. cit., str. 7-8. 4 ibid.
[3] Videti opširnije: Obradović, G., Dimitrijević, M., „Starenje stanovništva i kriza sistema tekućeg finansiranja penzija“, Pravni život, Beograd, br. 7/8, 2008., str. 163-164.
[4] U okviru ovog drugog načina obezbeđivanja socijalne sigurnosti u starosti postoje dva moguća postupanja: odvajanje dela zarade i gomilanje novca koji se može razmeniti za dobra proizvedena od mlađih ljudi ili može da se prihvati obećanje – od potomstva ili od države – da će biti obezbeđena dobra proizvedena od drugih. Cit. u: ibid.
[5] Navedeno prema: Rašević, M., „Rešavanje problema starenja stanovništva“, Socijalna misao, Beograd, 7-8/1995., str. 139-141.
[6] Videti: Kostić, M., Đorđević, R., „Viktimizacija starih osoba kao pripadnika posebne marginalne grupe“, Temida, Beograd, br. god. 7, jun 2004., str. 3.
[7] „Okruženje za stare po njihovoj meri“, Socijalna misao, Beograd, aprilseptembar, 2-3/2003., str. 146.
[8] Videti: Konstantinović-Vilić, S., Kostić, M., Miladinović, D., Pravo na pravnu pomoć i kvalitet pravne pomoći pružene građanima u krivičnom postupku
[9] Situacija je drugačija u nekim etničkim grupama (Romi, Albanci na jugu) i među nasilnim migrantima (izbeglice, raseljena lica) koji imaju znatno mlađe stanovništvo. Ako se kao indikator demografske starosti posmatra vrednost medijalne starosti, stanovništvo Republike Srbije (bez AP KiM) spadalo je, sa starošću od 40,7 godina u vreme popisa 2002., u grupu najstarijih populacija na svetu. Prema podacima za 2000. godinu, u svetu su samo četiri zemlje (Japan, Italija, Švajcarska i Nemačka) imale medijalnu starost stanovništva koja je bila veća od 40 godina. Videti: Nacionalna strategija održivog razvoja, loc.cit.
[10] Nacionalna strategija o starenju, „Sl. glasnik RS“, boj 76/2006
[11] Aprila 2007. godine Srbija je podnela „Izveštaj o aktivnostima u Republici Srbiji na sprovođenju Regionalne strategije za implementaciju (RIS) Madridskog međunarodnog akcionog plana za starenje (MIPAA)“ OUN-a, Ekonomskoj komisiji za Evropu, Odeljenju za aktivnosti u vezi sa stanovništvom. Korišćeni su izveštaji i intervjui članova Saveta za starenje i starost Vlade Srbije (17 članova-predstavnika organizacija koje se bave pitanjima starenja u Srbiji), oficijelni izveštaji Ministarstva za rad, zapošljavanje i socijalnu politiku, Ministarstva zdravlja i Kancelarije potpredsednika Vlade za praćenje i implementaciju Strategije za smanjenje siromaštva. Participativni pristup – 1. Rezultati evaluativnog istraživanja (kvantitativni i kvalitativni) NVO “Amity” u saradnji sa UNDP- Srbija, “Vaninstitucionalna zaštita starijih ljudi u Srbiji”, Februar, 2007; 2. Rezultati sa fokus grupe starijih građana Srbije izloženi na nacionalnoj radionici “Život i prava starijih ljudi u Srbiji”, u okviru projekta “Podrška reformi politike starenja u Srbiji” – NVO “Progetto Sviluppo” u saradnji sa MRZSP, mart 2007.
Videti: Izveštaj o aktivnostima u Republici Srbiji na sprovođenju Regionalne strategije za implementaciju (RIS) Madridskog međunarodnog akcionog plana za starenje (MIPAA), www.zavodsz.gov.rs/…starenja/UNECE%20Nacionalni%20izvestaj%20o%20 starenju%20u%20Srbiji.doc,pristup: 14.1.2010.
[12] Detaljnije pogledati ceo tekst: ibid.
[13] Strategija razvoja socijalne zaštite, „Sl. glasnik RS“, broj 108/2005
[14] Nacionalna strategija za poboljšanje položaja žena i unapređivanje rodne ravnopravnosti, „Sl. glasnik RS“, broj 15/2009
[15] Strategija javnog zdravlja Republike Srbije, „Sl. glasnik RS“, broj 22/2009
[16] Strategija razvoja zaštite mentalnog zdravlja, „Sl. glasnik RS“, broj 8/2007
[17] Strategija za prevenciju i kontrolu hroničnih nezaraznih bolesti, „Sl. glasnik RS“, broj 22/2009
[18] Strategija za palijativno zbrinjavanje, „Sl. glasnik RS“, broj 17/2009
[19] Strategija unapređenja položaja osoba sa invaliditetom u Republici
Srbiji, „Sl. glasnik RS“, broj 1/2007
[20] Strategija za upravljanje migracijama, „Sl. glasnik RS“, broj 59/2009
[21] Strategija za razvoj poljoprivrede Srbije, „Sl. glasnik RS“, broj 78/2005
[22] Strategija razvoja obrazovanja odraslih u Republici Srbiji, „Sl. glasnik
RS“, broj 1/2007
[23] Strategiji za unapređivanje položaja Roma u Republici Srbiji, „Sl. glasnik RS“, broj 27/2009
[24] Strategija razvoja zvanične statistike u Republici Srbiji u periodu od
[25] . do 2012. godine, „Sl. glasnik RS“, broj 7/2009
[26] Ustav Republike Srbije, „Sl. glasnik RS“, broj: 83/2006 i 98/2006
[27] Zakon o zabrani diskriminacije, „Sl. glasnik RS“, broj 22/2009
[28] Zakon o radu, „Sl. glasnik RS“, broj: 24/2005, 61/2005 i 54/2009
[29] Prilikom regulisanja prava zaposlenih, Zakon propisuje da zaposleni ima pravo na odgovarajuću zaradu, bezbednost i zaštitu života i zdravlja na radu, zdravstvenu zaštitu, zaštitu ličnog integriteta i druga prava u slučaju bolesti, smanjenja ili gubitka radne sposobnosti i starosti, materijalno obezbeđenje za vreme privremene nezaposlenosti, kao i pravo na druge oblike zaštite, u skladu sa zakonom i opštim aktom (čl. 12).
[30] Na poslovima na kojima postoji povećana opasnost od povređivanja,
[31] Zakon o socijalnoj zaštiti i obezbeđivanju socijalne sigurnosti građana, „Sl. glasnik RS“, broj: 36/91, 79/91, 33/93, 53/93, 67/93, 46/94, 48/94, 52/96, 29/2001, 84/2004, 101/2005 – dr. zakon i 115/2005
[32] Vlada Republike Srbije donela je dokument pod nazivom „Smeštaj starih u dom“, u kome se ističe da je osnovna delatnost domova za stare institucionalna briga o starima. Zakon o socijalnoj zaštiti i obezbeđivanju socijalne sigurnosti građana domove za stare svrstava u javne službe namenjene zadovoljavanju posebnih potreba starih osoba koje zbog bolesti, starosti ili iz drugih razloga ne mogu živeti u svom domu, odnosno u porodičnom okruženju. Trenutno u Srbiji ima mesta u 38 domova za stare. U dokumentu se dalje objašnjava čitav postupak smeštaja ostarelih osoba, kao i dnevna organizacija njihovog života u domskim uslovima. Videti: „Smeštaj starih u dom“, www.minrzs.gov.rs/cir/index.php?option…id… – pristup: 17.11.2009. godine
[33] Značajno je donošenje Pravilnika o učešću srodnika u izdržavanju korisnika prava u socijalnoj zaštiti („Sl. glasnik RS“ broj: 36/93 , 88/93 , 20/94 , 35/97 , 61/01 , 99/04 , 100/04 , 10/06), gde je u čl. 1 propisano da se utvrđuju kriterijumi i merila za određivanje učešća lica koja su kao srodnici, prema propisima o braku i porodičnim odnosima, obveznici izdržavanja u izdržavanju lica nesposobnog za rad, u troškovima smeštaja korisnika u ustanovi socijalne zaštite ili u drugoj porodici, kao i za određivanje sredstava za lične potrebe lica koja koriste smeštaj.
[34] Zakon o zdravstvenoj zaštiti Republike Srbije u čl. 88 propisuje da se zdravstvena nega i rehabilitacija za lica smeštena u ustanove socijalnog staranja obezbeđuje kao zdravstvena delatnost na primarnom nivou.
[35] Pravilnik o organizaciji, normativima i standardima rada centara za socijalni rad, „Sl. glasnik RS“, broj 59/2008
[36] Odluka o mreži ustanova socijalne zaštite za smeštaj korisnika, „Sl.
glasnik RS“, broj 51/2008
[37] Pravilnik o kriterijumima i merilima za utvrđivanje cena usluga u oblasti socijalne zaštite koje finansira Republika, „Sl. glasnik RS“, broj: 15/92 , 100/93 , 12/94 , 51/97 , 70/03 , 97/03 , 99/04 , 100/04 , 25/05 , 77/05 , 60/06
[38] Odluka o obrazovanju Saveta za pitanja starosti i starenja, „Sl. glasnik RS“, broj: 93/2007
[39] Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju, „Sl. glasnik RS“, broj: 34/2003, 64/2004 – odluka USRS, 84/2004 – dr. zakon, 85/2005, 101/2005 – dr. zakon i 63/2006 – odluka USRS
[40] Kao alternativne mogućnosti, u modernom svetu sve su ozbiljniji predlozi da majke na izborima treba da imaju dodatni glas za svako maloletno dete, a da radno sposobni treba da uplaćuju deo svog penzijskog osiguranja direktno svojim roditeljima. Tako bi i radno sposobni roditelji bili stimulisani da imaju više dece koja bi im, u starosti, sopstvenim uplatama povećala penzije. Poslednjim rešenjem ponovo bismo došli u situaciju da nas naša deca „lebom“ rane. Videti: Odluka o donošenju programa demografskog razvoja Autonomne pokrajine Vojvodine sa merama za njegovo sprovođenje, „Sl. list AP Vojvodine“, broj 3/2005
[41] Prema Smitu, 1961. godine u Engleskoj i Velsu bilo je 5.750.000 muškaraca i žena starijih od 65 godina, što je po broju odgovaralo broju stanovnika Škotske. Tokom 1981. godine njihov broj iznosio je 7.500.000, što je bilo 13% ukupnog stanovništva. Od 6.400.000 starih osoba u Britaniji iznad 65 godina, bar polovina je zavisila potpuno ili u velikoj meri od novčane pomoći i drugih olakšica koje daje država. Nekoliko stotina hiljada starih osoba živelo je po domovima, a približno isti broj drugih je bilo ozbiljno onesposobljeno, tako što su se teško kretali, morala im se dostavljati hrana, patili su od slabog vida, bili nesposobni za samostalni život ili potpuno vezani za postelju. Smit, A. Ljudsko telo, Novi Sad: Matica srpska, 1973., str. 310-311.
[42] Macura, M., „Starenje stanovništva i populaciona politika“, Gerontologija, br. 1/1993, str. 16-17.
[43] Tako, na primer, u Srbiji, u 2002. godini podaci iz popisa stanovništva jasno su pokazali da je prvi put u istoriji Srbije broj starijih od 65 godina premašio broj mlađih od 18 godina. U Pirotskom, Niškom, Srednjebanatskom, Zaječarskom, Moravičkom i Beogradskom okrugu prosečna starost iznosi 54 godine. Od početka 20. veka broj Srba se smanjio za 10%, tako da se predviđa da će 2050. godine Srbija imati oko 4.000.000 stanovnika. V. Talović, „Srbi narod najstariji“, Večernje novosti 31.12.2005. godine; 1. i 2.01.2006. godine; cit. u: Gudović, Z., „Stare osobe u svetlu društvenih promena“, Socijalna misao, Beograd, april-jun, 2/2006., str. 89.
[44] Detaljnije o posledicama starenja radno aktivnog stanovništva videti u: ibid.